Listopad 1918 - czyli rzecz o mądrości

Kiedy corocznie obchodzimy dzień 11 listopada jako Święto Odzyskania Niepodległości, na ogół przypominamy akcję rozbrajania Niemców w Warszawie, czy też przejmowanie władzy z rąk austriackich w Krakowie, zrzucanie godeł państw zaborczych i powiewające biało-czerwone i biało- amarantowe flagi. Oczywiście jest i przyjazd Ignacego Paderewskiego do Poznania, strzały pod hotelem Bazar 27 grudnia 1918 r. a w efekcie wybuch pierwszego udanego polskiego powstania narodowego. Symbole, symbole, symbole… Nie pamiętamy, że dla ogółu mieszkańców powstającego państwa, istotne były także i sprawy organizacji życia gospodarczego i społecznego, o których nie można było zapomnieć. I przywódcy nowego państwa, których z perspektywy lat możemy ocenić jako mężów opatrznościowych tamtych czasów, o sprawach tych nie zapomnieli. Na terenach polskich, powstały zawiązki władz nowej państwowości w kilku ośrodkach - Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego już 30 października proklamowała przynależność do Polski, Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie, 28 października podjęła działania w kierunku przejęcia władzy w dawnym zaborze austriackim, w Lublinie 6 listopada powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z socjalistą Ignacym Daszyńskim na czele. W Warszawie generałgubernator Hans von Beseler w dniu 10 listopada przekazał władzę, powołanej przez zaborców rok wcześniej Radzie Regencyjnej, która 11 listopada przekazała naczelne dowództwo nad tworzącymi się siłami zbrojnymi Józefowi Piłsudskiemu. Tego samego dnia powołana w Poznaniu Tymczasowa Naczelna Rada Ludowa wydała odezwę, w której opowiedziała się za przyłączeniem ziem byłego zaboru pruskiego do zjednoczonej Polski.

Jednymi z pierwszych interesantów u Piłsudskiego, byli przedstawiciele organizacji żydowskich w Polsce, którzy 12 listopada złożyli na jego ręce postulaty społeczności żydowskiej wobec państwa polskiego, żądając równouprawnienia w obsadzaniu stanowisk w administracji publicznej, dotowania przez państwo organizacji żydowskich, udziału reprezentanta społeczności w rządzie a także powołania Żydowskiego Zjazdu Narodowego, wybieranego przez pełnoletnich Żydów - mężczyzn. Zjazd ten miał uchwalić odrębna konstytucję dla Żydów, zatwierdzoną przez polski Sejm. Równoprawnym językiem miał stać się jidysz. Przyznanie takich przywilejów grupie stanowiącej niecałe 8,6% społeczeństwa byłoby czymś niespotykanym, stąd też J.Piłsudski odrzucił te żądania, podobnie w trakcie debaty Sejmu Ustawodawczego, nie uważano za stosowane przyznawanie tej społeczności przywilejów odrębnych niż obowiązujące wszystkich obywateli państwa, wynikające z przyszłej konstytucji. Niewybredne naciski na rodzące się państwo polskie były wywierane także przez organizacje żydowskie pośrednio, poprzez obce delegacje na Konferencji Pokojowej w Paryżu. 14 listopada Rada Regencyjna dokonała samorozwiązania i złożyła swoje obowiązki na ręce Józefa Piłsudskiego, który tegoż dnia powierzył zadanie utworzenia pierwszego rządu Ignacemu Daszyńskiemu. Środowiska Narodowej Demokracji i Komitetu Narodowego Polskiego z Paryża odmówiły jednak współpracy z desygnowanym na premiera, więc Daszyński 17 listopada złożył dymisję i Piłsudski powierzył misję formowania rządu Jędrzejowi Moraczewskiemu. Ten stanął na wysokości zadania i skład nowego rządu ogłoszono nazajutrz. Dwa dni później J.Piłsudski wystosował do rządów państw koalicji, państw neutralnych i do Niemiec depesze notyfikujące powstanie Państwa Polskiego: niepodległego, obejmującego wszystkie ziemie zjednoczonej Polski. 17 listopada Naczelne Dowództwo wydało rozkaz powołujący pięć dowództw okręgów wojskowych - w Warszawie, Lublinie, Kielcach, Łodzi i Krakowie, organizując tym samym władze wojskowe w terenie. 24 listopada utworzono dowództwo "Wschód" do walki z Ukraińcami w Galicji Wschodniej, bowiem ze względu na trwające od 1 listopada walki, przynależność tamtych terenów do Polski nie była jeszcze przesądzona. 21 listopada na ręce J.Piłsudskiego złożył listy uwierzytelniające pierwszy poseł zagraniczny - hr. Harry Kessler, reprezentujący Republikę Niemiecką. Dzień później Piłsudski wydał dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej, w którym objął najwyższą władzę jako Tymczasowy Naczelnik Państwa - do czasu zwołania Sejmu Ustawodawczego.

Naczelnik wydawał dekrety, mianował rząd i zatwierdzał projekty ustawodawcze rządu. Siedzibą Naczelnika od 29 listopada stał się Belweder. Jednym z pierwszych dekretów Naczelnika Państwa z 23 listopada 1918 r. było wprowadzenie ośmiogodzinnego dnia pracy i 46-cio godzinnego tygodnia pracy (dodatkowe 6 godzin w soboty). Dekretami z 28-go została powołana Polska Marynarka Wojenna i ustalona ordynacja wyborcza do Sejmu Ustawodawczego. Wybory miały być powszechne, z udziałem wszystkich pełnoletnich obywateli państwa - bez względu na płeć, bezpośrednie, równe, tajne i proporcjonalne. Został także podany termin wyborów: 26 stycznia 1919 roku. Jak widzimy prawami wyborczymi objęto także kobiety - do czego "demokracje" państw Europy i Ameryki musiały jeszcze dorosnąć. Na marginesie dodajmy, że pierwszym w tej materii był stan Wyoming w USA (1869), Nowa Zelandia (1893 - bierne prawa wyborcze) i Australia (1902). W Europie - księstwo Finlandii (w ramach Rosji) (1906), kolejne były Polska, Niemcy i Austria, które przyznały prawa wyborcze kobietom w 1918 r. Jako ciekawostkę możemy podać, że w kolejnych dziesięcioleciach prawa wyborcze uzyskiwały kobiety w: USA (1920), Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (1928), Turcji (1930), Francji (1944), Włoszech (1946), Szwajcarii (1971), Portugalii (1974), Liechtensteinie (1984). 5 grudnia ukazały się przepisy o organizacji państwowej Milicji Ludowej, powołano także Ministerstwo Sztuki i Kultury. 9 grudnia 1918 r. w Lublinie zainaugurował działalność Katolicki Uniwersytet Lubelski - czwarty uniwersytet w kraju. Dynamicznej organizacji życia w kraju podporządkowali się nawet socjaliści, którzy na XV Zjeździe Polskiej Partii Socjalistycznej, zakończonym 11 grudnia w Warszawie, opowiedzieli się za ustrojem parlamentarnym w Polsce i rządem ludowym, mającym przeprowadzić reformy społeczne a przeciw rewolucji, podżeganej przez bolszewicką Rosję. Majątek po cerkwi prawosławnej został przekazany pod zarząd państwowy. Wyznawcom wprowadzanego przez carat prawosławia pozostawiono klasztory i świątynie z przyległymi ogrodami i sadami a także ziemię orną i łąki nie przekraczające powierzchni 35 ha.

Ożywiło się życie artystyczne - już 20 listopada w Warszawie odbyła się pierwsza w niepodległej Polsce premiera filmu "Sezonowa miłość", będącego adaptacją powieści Gabrieli Zapolskiej z udziałem m.in. Kazimierza Junoszy-Stępowskiego. Nowy rok 1919, rozpoczęto 1 stycznia premierą "Carewicza", także według sztuki Gabrieli Zapolskiej. Nieco wcześniej, 21 grudnia 1918 r. w warszawskim Teatrze Rozmaitości odbyło się zebranie założycielskie Związku Artystów Scen Polskich. A co z walutą? Jak pamiętamy na ziemiach polskich obowiązywały odrębne waluty i systemy pieniężne państw zaborczych, a później okupacyjnych i przejściowych: kopiejki i ruble rosyjskie, "kierenki" czyli ruble republikańskie, ruble, hrywny i karbowańce ukraińskie, halerze i korony austriackie, fenigi i marki z zaborze niemieckim, ostmarki i ostruble, emitowane przez niemieckie władze okupacyjne na terenach rosyjskich (tzw. Oberkommando Ost). Podczas wojny zaborcy wycofali z obiegu całkowicie monety złote, srebrne, brązowe i wykonane z niklu, zawieszono wymienialność banknotów na złoto. Wprowadzono emisje nowych banknotów i bicie monety z żelaza i aluminium. Na terenach zaboru rosyjskiego, okupowanych przez Niemcy (tzw. Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego), została utworzona, przez Rzeszę Niemiecką, Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa, jako instytucja emisyjna nowej waluty: marki polskiej (od 26 IV 1917 r.), która zastąpiła wprowadzoną tam przejściowo markę niemiecką, która z kolei wyparła wcześniej walutę rosyjską. Emisja okupacyjnych marek polskich postępowała w takim tempie, że z chwilą przejęcia władzy z rąk niemieckich, w obiegu były banknoty o łącznej wartości 880 mln marek! 7 grudnia 1918 r., Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa została zatwierdzona dekretem Naczelnika Państwa jako jedyna instytucja emisyjna, kasa centralna urzędów państwowych i miejsce przechowywania depozytów, znajdujących się pod opieką państwa - do czasu powołania Banku Polskiego.

Przystąpiono do opracowania założeń waluty krajowej. W efekcie tych działań, dekret z 5 lutego 1919 r. stanowił, że polska jednostka monetarna otrzymała nazwę "lech" a jej setną częścią miał być grosz. 28 lutego ustawa sejmowa uchyliła ten dekret i ustanowiła nazwę waluty państwowej na złoty, pozostawiając podział na 100 groszy. Chociaż ujednolicenie waluty na terenach Polski zakończono w pierwszej połowie 1920 r., to jednak wymiana marki polskiej na docelowy złoty została przeprowadzona w 1924 r., kiedy dokonano reformy pieniężnej i zamiany zdewaluowanej marki (w obiegu były banknoty o nominale 10 mln marek polskich - z końca 1923 r.) na złotówki. Wróćmy na chwilę do spraw pracowniczych - 3 stycznia 1919 r. powołano Inspekcję Pracy, do nadzorowania stosowania przepisów o ochronie pracy najemnej i "zapewnienie pracownikom korzyści przyznanych im przez obowiązujące ustawodawstwo socjalno-polityczne". W tydzień później Naczelnik Państwa wydał dekret o obowiązkowym ubezpieczeniu na wypadek choroby i macierzyństwa w ramach systemu Kas Chorych. Ubezpieczenie obejmowało pomoc me dyczną i szpitalną, lekarstwa i za siłki pieniężne. Kasami Chorych zarzą dzały Rady, w których 2/3 reprezento wali przedstawiciele ubezpieczonych a 1/3 składu stanowili przedstawiciele pracodawców. 16 stycznia 1919 r. podał się do dymisji rząd Jędrzeja Moraczewskiego i tego samego dnia nowy gabinet sformował Ignacy Paderewski. Dwa dni później w Paryżu rozpoczęła się konferencja pokojowa, na której przedstawiciele Polski - Roman Dmowski i Kazimierz Dłuski (zastępujący Ignacego Paderewskiego), domagali się uznania państwa polskiego obejmującego obszar 480 tys. km2 (przy 750 tys. km2 przed rozbiorami) z 37 mln. ludności. Koncepcja zaproponowanego przebiegu granic z Niemcami napotkała na opór Wielkiej Brytanii (bojącej się osłabienia pozycji Niemiec i wzroście znaczenia Francji w Europie), zaś polskie propozycje uregulowań granicy wschodniej napotkały opór Francji - liczącej na odbudowę carskiej Rosji.

Trzeba podkreślić doskonałe merytoryczne przygotowanie przedstawicieli Polski, którzy pomimo różnic w poglądach wyznawanych w kraju, na pierwszym miejscu walczyli o sprawę Ojczyzny. Wykorzystując osłabienie Polski, zaangażowanej w wojnę z Ukraińcami we Wschodniej Galicji, Czesi łamiąc porozumienie z 5 listopada 1918 r. napadli na przyznane nam tereny na Śląsku Cieszyńskim. Słabe siły polskie nie dały rady przeciwstawić się Czechom. Taka była geneza wydarzeń z 1938 r., kiedy to ziemie te powróciły do Polski - co nieraz podawane jest przez naszych przeciwników jako przykład polskiego współuczestnictwa w upadku Czechosłowacji. 26 stycznia na terenach byłego Królestwa Polskiego i Galicji Zachodniej odbyły się wybory do Sejmu Ustawodawczego. Frekwencja w poszczególnych obwodach sięgała od 60-94%. Na terenie b. Królestwa Narodowi Demokraci zdobyli 45% głosów, PSL "Wyzwolenie" - 22%, PPS - 9%, na terenach Galicji Zachodniej: PSL "Piast" - 34%, PSL-Lewica - 19%, Polska Partia Socjal Demokratyczna - 18%, Narodowa Demokracja - 11%, Stronnictwo Katolicko-Ludowe - 9%. Wybrano łącznie 296 posłów, dodatkowo powołano 46 posłów z dotychczasowych parlamentów zaborczych. Dzień po wyborach ukazał się dekret Naczelnika Państwa o powołaniu Państwowych Urzędów Pośrednictwa Pracy - zajmujących się rejestracją bezrobotnych, pośrednictwem w wyszukiwaniu pracy, przyznawaniem i wypłatą zasiłków oraz opieką nad imigrantami. 7 lutego J.Piłsudski podpisał kolejnych 49 dekretów - m.in. o powszechnym obowiązku szkolnym dla dzieci w wieku 7-14 lat, o utworzeniu Najwyższej Izby Kontroli, Prokuratury Generalnej i powołaniu Pocztowej Kasy Oszczędności, czyli obecnego banku PKO. PKO utworzono w celu "rozpowszechnienia obrotu czekowego i wyrobienia w społeczeństwie nawyku oszczędzania". Dzień później ukazał się dekret o pracowniczych związkach zawodowych, ustalający warunki ich rejestracji i działalności. 10 lutego 1919 r. w budynku byłego rosyjskiego Instytutu Maryjskiego dla Panien, przy ulicy Wiejskiej w Warszawie, Naczelnik Państwa, Józef Piłsudski, uroczyście otworzył obrady Sejmu Ustawodawczego. Poprzedniego dnia gmach sejmu został poświęcony przez prymasa, ks. bp. Edmunda Dalbora, w obecności Naczelnika Państwa, premiera Paderewskiego i wszystkich posłów. Marszałkiem Sejmu obrano Wojciecha Trąmpczyńskiego.

Polska weszła na drogę demokracji. W połowie lutego ruszyły prace nad uchwaleniem Konstytucji a już 20 lutego podstawowe zasady ustrojowe, obowiązujące do czasu uchwalenia Konstytucji, zostały spisane i uchwalone w tzw. "Małej Konstytucji". Wszystkie działania w tym kierunku zostały przeprowadzone w czasie trzech miesięcy! (w ciągu swojej kadencji, do 28 listopada 1922 r. Sejm Ustawodawczy odbył 342 posiedzenia plenarne). Równolegle trwała wojna z Ukrainą, w połowie lutego nad Niemnem doszło do pierwszych walk w wojnie z bolszewikami… Oddajmy należny szacunek wskrzesicielom niepodległej II Rzeczpospolitej. Za ich skuteczną, ogromną pracę włożoną w scalenie w jeden organizm trzech rozerwanych przez 150 lat części. Jakże blado w porównaniu z tamtym tempem odradzania się państwa demokratycznego, wypadają nasze 20-letnie działania, kiedy nie byliśmy zmuszeni do odbudowywania państwa i równoczesnego prowadzenia wojen…

Leszek Zakrzewski

powrót