Konstytucja 3 Maja - pierwsza w Europie

„W imię Boga w trójcy Świętej Jedynego, Stanisław August z Bożej łaski i woli Narodu Król Polski, Wielki Książe Litewski, Ruski, Pruski etc. etc.” Tymi słowami, odniesieniem do Boga rozpoczyna się fragment preambuły Ustawy Rządowej z dnia 3 maja 1791 r. Była to pierwsza Konstytucja w Europie, a druga w świecie po amerykańskiej (uchwalona 17 września 1787 r.) Było to wydarzenie na miarę czasów. Konstytucja ta miała ratować państwo od dalszych rozbiorów, oraz zreformować ustrój upadającej Najjaśniejszej Rzeczypospolitej. Król Stanisław August Poniatowski w katedrze św. Jana złożył przysięgę na Konstytucję, na ulicach Warszawy wiwatowano: „Vivat sejm, vivat naród, vivat Król kochany, vivat wszystkie stany”. Jednak za sprawą Targowicy Konstytucja upadła i nastąpił drugi rozbiór Polski. Księstwo Warszawskie utworzone przez Napoleona było zaledwie namiastką państwa polskiego, przetrwało tylko pięć lat (1807-1812). 22 lipca w Dreźnie Napoleon nadał Księstwu Konstytucję.

Księstwo Warszawskie stało się monarchią konstytucyjną z królem saskim Fryderykiem Augustem, jako księciem warszawskim. Po wielkiej klęsce Napoleona w wyprawie na Moskwę (1812r.) upadło Księstwo wraz z nim konstytucja. Na Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. ustalono nowy ład w Europie, który przetrwał 100 lat, Aż do pierwszej wojny światowej. Z pamiętników króla Stanisława Augusta Poniatowskiego: To jedno po mnie zostanie, żem saskie pijaństwo z Polski wygnał. Potomność wspomni, żem nieuctwo szkaradnie tępił. Tego mi nie zaprzeczą, żem sarmackie mózgi myślenia przyuczał, że przyozdobiłem Polskę jakem mógł. Sądzę, że nie zawiodę się na tym przeświadczeniu, które mi powiedziało, kiedy nie miałem jeszcze 20 lat, że zostałem przeznaczony do spełnienia wielkiego dobra mojej ojczyźnie. Ale w czasie i sposobie, że ktoś inny zbierze żniwo z mego postępowania...

W miejsce Księstwa Warszawskiego, chociaż w nieco zmienionych granicach powstało Królestwo Polskie. Królem Królestwa został car rosyjski Aleksander I. 27 listopada 1815 r. car nadał Królestwu Konstytucję, zaliczaną do najbardziej liberalnych w Europie. Jednak Konstytucja ta nie była nigdy przestrzegana. Efektem rządów carskich w Królestwie były walki narodowowyzwoleńcze. I wojna światowa zakończyła okres istnienia „ po wiedeńskiego ładu” w Europie. Pośród innych państw na mapie Europy pojawiła się Polska. Polska nie odrodziła się już jako monarchia konstytucyjna. W myśl konstytucji marcowej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy 17 marca 1921 r. Polska była republiką parlamentarną. Władza ustawodawcza należała do sejmu i senatu, a wykonawcza do prezydenta. Konstytucja gwarantowała również szeroki wachlarz praw obywatelskich. Wiele demoratycznych rozwiązań, jakie zawierała konstytucja, stawiało ją w rzędzie postępowych ustaw zasadniczych w Europie. Dominacja władzy ustawodawczej nad wykonawczą, spory partyjne wkrótce spowodowały kryzys w państwie. Okres 1921- 1926 zamyka rządy demokracji parlamentarnej w Polsce lub tzw. „sejmowładztwo”. Walkę z „sejmowładztwem” podjął Józef Piłsudski już przedtem zasłużony jako twórca legionów oraz budowniczy państwa polskiego.

Były Naczelnik Państwa owiany był legendą z czasów pierwszej wojny światowe, cieszył się również ogromnym autorytetem. Uchronił także państwo od nawały radzieckiej. W atmosferze rozczarowania i kryzysu przystąpił do „sanacji”, czyli uzdrowienia państwa polskiego. Do istniejącej sytuacji politycznej konstytucja marcowa nie przystawała. 23 kwietnia 1935 r. uchwalona została konstytucja kwietniowa, która na czele państwa stawiała prezydenta odpowiedzialnego wobec Boga i historii za losy państwa. Zniesiona również trójpodział władzy. Rząd, sejm, senat, wojsko, sądy, kontrola państwa pozostawały pod zwierzchnictwem prezydenta. Ograniczono również wolności obywatelskie. Po śmierci Piłsudskiego 12 maja 1935 r. następował proces tzw. dekompozycji obozu sanacyjnego. Po drugiej wojnie światowej nowy ład w europie „przyszedł” od wschodu.

W nowej sytuacji politycznej należało dostosować prawo do nowych warunków ekonomiczno-społecznych. 19 lutego 1947 r. tzw. Mała Konstytucja stanowiła etap przejściowy. Nie zawierała gwarancji wolności obywatelskich. Postępująca stalinizacja Polski wymagała „uprawomocnienia”. 22 lipca 1952 r. uchwalono konstytucję w myśl, której znoszono trójpodział władzy, oraz urząd prezydenta jako pozostałość instytucji burżuazyjnej. Urząd prezydenta zastąpiła Rada Państwa. Konstytucja uznawała zwierzchnictwo „ludu pracującego miast i wsi”. Wprowadzono również nazwę: „ Polska Rzeczypospolita Ludowa”. Fasadowość, puste deklaracje, Rażąca sprzeczność stanu prawnego ze stanem faktycznym sprawiały, że trudno było ją uznać za akt prawny. Józef Stalin osobiście nadzorował prace nad polską konstytucją. Dostrzegamy w niej wzory radzieckie np. ” od każdego według jego zdolności, każdemu według jego pracy”. 6 kwietnia 1997 r.

Sejm Ustawodawczy uchwalił Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej. Zawiera ona 13 rozdziałów i 243 artykułów. Konstytucja ta nawiązuje do tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej tworząc podstawy prawa Trzeciej Rzeczypospolitej. Ostatnie zdanie uroczystego wstępu, czyli preambuły brzmi: „ Wszystkich, którzy, dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę konstytucję będą stosowali, wzywamy, aby czynili to, dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi, a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej”.

Preambuła konstytucji poprzedzona jest słowem wstępnym, jakie Prezydent Aleksander Kwaśniewski kieruje do wszystkich Polaków. 6 kwietnia 2007 r. Konstytucja ukończyła 10 lat. Były prezydent Aleksander Kwaśniewski zwrócił się z prośbą, aby jej strzec tak jak strzeże się niepodległości.

Maria Kojs

powrót