Księża Sercanie na terenach połemkowskich

W południowej części Beskidu Niskiego i Sądeckiego oraz na przyległych terenach Słowacji mieszkała ludność łemkowska. Pochodzenie tej ludności nie jest do dzisiaj ustalone. Polscy historycy są zdania, że Łemkowie są potomkami plemion wołoskich, które pojawiły się w Karpatach na przełomie XIV i XV wieku. Język łemkowski należy do grupy języków ruskich, ale widać w nim wpływy polskie, słowackie, rumuńskie a nawet węgierskie. Łemkowie byli początkowo wyznania prawosławnego, a później, od końca XVII wieku, a więc około 100 lat po unii brzeskiej stali się grekokatolikami. Unia brzeska zawarta została w 1596 roku między Kościołem katolickim i prawosławnym na terenie ówczesnej Rzeczypospolitej. W okresie międzywojennym, na skutek agitacji, wielu Łemków przeszło na prawosławie. Po II wojnie światowej, decyzją władz, ludność łemkowska została wysiedlona, część do Związku Sowieckiego, a reszta na nasze ziemie zachodnie. W opuszczonych przez nich wsiach osiedliła się ludność polska. Po Łemkach pozostały cerkwie.

Przy tych cerkwiach utworzono para.e rzymskokatolickie dla przybyłej ludności polskiej. Przy dostosowywaniu do liturgii rzymskokatolickiej, w większości cerkwi pozostawiono całe wyposażenie ich wnętrza lub wprowadzono niewielkie zmiany, w niektórych przebudowano zupełnie wnętrza. W 1949 roku biskup tarnowski Jan Stepa przyjął do diecezji Zgromadzenie Księży Najśw. Serca Jezusowego ( Księża Sercanie). Zamieszkali oni w Tarnowie i tu otworzyli swoje studium teologiczne. W tym samym roku przejęli duszpasterstwo we Florynce na Łemkowszczyźnie. To duszpasterstwo, oprócz Florynki, obejmowało jeszcze dwie wsie: Binczarową i Wawrzkę. Wkrótce we Florynce i w Binczarowej powstały samodzielne para.e prowadzone przez Sercanów, Wawrzka jest do dziś .lią para.i we Florynce. Florynka leży w górnym biegu rzeki Białej. Te tereny w średniowieczu wchodziły w skład dóbr muszyńskich biskupstwa krakowskiego. Jest starą osadą, w której pierwotnie mieszkała ludność polska.

W 1574 roku za czasów biskupa Franciszka Karpińskiego nastąpiła powtórna lokacja wsi, tym razem na prawie wołoskim, co świadczy, że była zasiedlona przez ludność ruską, zwaną później Łemkami. Z 1625 roku mamy informację o istnieniu tam cerkwi. Obecna, murowana cerkiew p.w. św. Michała Archanioła pochodzi z 1875 roku. Cerkiew ta, z prostokątnym prezbiterium, prostokątną nawą i wieżą u wejścia nawiązuje do architektury rzymskokatolickiej. Tylko banie kopuł zdradzają jej ortodoksyjny charakter. Wewnątrz zachowała się stara polichromia oraz klasycystyczny ikonostas. Ikonostas jest to częściowo ażurowa ścianka wypełniona ikonami ułożonymi w określonym porządku, oddzielająca nawę od prezbiterium. Do ołtarza prowadziły przez nią tzw. carskie wrota dla duchownych oraz wrota diakońskie dla pozostałych. Cerkiew ta obecnie służy wiernym rzymskokatolickim jako kościół p.w. Najśw. Serca Pana Jezusa.

W czasie przystosowywania jej do tej funkcji środkowa część ikonostasu została przesunięta na tylną ścianę prezbiterium. W miejscu carskich wrót umieszczono wtedy obraz Serca Pana Jezusa. Wieś Wawrzka, należąca do para.i we Florynce, posiada kaplicę w dawnej cerkwi prawosławnej zbudowanej w okresie międzywojennym. Sąsiadująca z Florynką Binczarowa leży nad potokiem Binczarówka, lewobrzeżnym dopływem Białej. Nie znamy daty jej lokacji. Pierwsza wzmianka o Binczarowej znajduje się w dokumencie Kazimierza Wielkiego z 1365 r. nadającym miastu Grybów lasy na stokach góry Jaworze. Binczarowa jest jedną z najstarszych wsi królewskich na tym terenie, od lokacji Grybowa związaną administracyjnie z tym miastem. Prawdopodobnie pierwotnie zamieszkiwała ją ludność polska, a co najmniej od XVII wieku ludność ruska. Na początku XVII w. zbudowano tam pierwszą drewnianą cerkiew. Obecna cerkiew p.w. św. Dymitra pochodzi z 1760 roku. Jest to typowa dla zachodniej Łemkowszczyzny zrębowa, drewniana, trójdzielna cerkiew z wieżą zwężającą się ku górze i nadwieszoną na niej izbicą. Wieża ta wzorowana jest na małopolskiej drewnianej architekturze sakralnej kościoła zachodniego.

Dziś ta cerkiew jest kościołem rzymskokatolickim p.w. św. Stanisława. Wewnątrz zachowały się duże fragmenty ikonostasu z 1760 r., obecnie przesunięte na ścianę prezbiterium. Górna część ikonostasu zachowała się w całości, z medalionami patriarchów i proroków Starego Testamentu, rzędem Deesis oraz prazdnikami przedstawiającymi główne święta roku kościelnego. Ikony w rzędzie Deesis przedstawiają Apostołów zestawionych parami, zmierzających jako orędownicy ludzkości z błagalną modlitwą ku Chrystusowi, ukazanemu jako Kapłan – Król. Jezusowi towarzyszą Matka Boża i św. Jan Chrzciciel. Z dolnego rzędu ikon, tzw. namiestnych zachowały się dwie najważniejsze, przedstawiające Chrystusa nauczającego i Matkę Boską w typie Hodegetrii. Obok tych ikon wyeksponowano tu odrzwia carskich oraz diakońskich wrót, umieszczając je po obu stronach tabernakulum. Centralne miejsce zajmuje obecnie obraz Matki Boskiej Binczarowskiej. Jest to kopia obrazu Matki Boskiej Różańcowej z kościoła Dominikanów w Krakowie wykonana w 1924 r. przez dominikanina br. Czesława Stopę, przywieziona do Binczarowej w 1956 r. Obraz ten cieszy się dużą czcią wiernych nie tylko z Binczarowej, ale też z okolicznych wiosek.

Tekst i fotografie: Edward Storch

powrót